یوسف ویسانی در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به روند سالمندی جمعیت کشور اظهار کرد: با افزایش جمعیت سالمندان، نظام سلامت با چالش‌های بیشتری در زمینه پیشگیری و کنترل بیماری‌ها و اختلالات مرتبط با این دوره از زندگی مواجه خواهد شد؛ از این‌رو، شناسایی عوامل مرتبط با بیماری‌های سالمندی و طراحی مداخلات پیشگیرانه، ضرورتی انکارناپذیر است.
وی خاطرنشان کرد: هدف از این اقدامات، تنها کاهش بار بیماری‌ها نیست، بلکه ارتقای کیفیت زندگی سالمندان، حفظ توانمندی‌های فردی و کاهش پیامدهای اقتصادی و اجتماعی بیماری‌ها برای خود افراد، خانواده‌ها و جامعه را نیز دنبال می‌کند.
این عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی با اشاره به شیوع اختلالات شناختی در سالمندان بیان کرد: یکی از موضوعات مهم در این حوزه، زوال عقل یا دمانس است که می‌تواند بر توانایی‌های شناختی و عملکرد روزمره افراد تأثیر بگذارد. در کنار آن، اختلالات خواب نیز از مشکلات شایع در دوران سالمندی به شمار می‌روند و بررسی ارتباط این دو موضوع می‌تواند در شناسایی عوامل مرتبط با زوال عقل مؤثر باشد.
بررسی ارتباط پنج نوع اختلال خواب با زوال عقل
وی درباره شکل‌گیری ایده این پژوهش توضیح داد: پرسش اصلی مطالعه این بود که آیا اختلالات شایع خواب می‌توانند با افزایش شیوع زوال عقل در سالمندان ارتباط داشته باشند؟ برای پاسخ به این پرسش، پنج نوع اختلال خواب شامل تأخیر در شروع خواب، خواب منقطع، اختلال در تنظیم چرخه خواب و بیداری، اختلال در تداوم خواب و کابوس‌های شبانه بررسی شد.
ویسانی ادامه داد: تأخیر در شروع خواب به شرایطی گفته می‌شود که فرد با وجود تلاش برای خوابیدن، به‌سختی به خواب می‌رود. خواب منقطع نیز به بیدارشدن‌های مکرر در طول شب و دشواری در بازگشت به خواب اشاره دارد. اختلال در تنظیم چرخه خواب و بیداری، نامنظم‌بودن زمان خوابیدن و بیدارشدن و اختلال در تداوم خواب نیز به بیدارشدن زودهنگام، پیش از تأمین نیاز فرد به خواب، مربوط می‌شود.
این پژوهشگر افزود: کابوس‌های شبانه نیز یکی دیگر از موارد بررسی‌شده بود که در آن، تکرار کابوس و بیدارشدن ناشی از آن یا ترس مرتبط با خواب مورد توجه قرار می‌گیرد. هدف این بود که مشخص شود کدام‌یک از این اختلالات با شیوع زوال عقل ارتباط دارند و آیا می‌توان از آن‌ها به‌عنوان نشانه‌هایی برای توجه بیشتر به وضعیت شناختی سالمندان استفاده کرد.
تحلیل داده‌های بیش از ۵۸ هزار سالمند
وی درباره روش اجرای مطالعه گفت: برای انجام این پژوهش، از داده‌های سامانه ثبت و غربالگری سازمان بهزیستی استفاده شد. در این سامانه، وضعیت سالمندان براساس مجموعه‌ای از پرسش‌نامه‌های استاندارد و ارزیابی‌های پزشکی بررسی شده بود و اطلاعات مربوط به اختلالات شناختی و خواب نیز در دسترس قرار داشت.
این عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی استان ایلام خاطر نشان کرد: در مرحله نخست، اطلاعات حدود ۶۰ هزار سالمند بررسی شد و پس از غربالگری داده‌ها و انجام مراحل آماده‌سازی و کنترل آماری، در نهایت اطلاعات ۵۸ هزار و ۲۲۸ نفر وارد تحلیل نهایی شد. افراد بررسی‌شده در بازه سنی ۶۰ تا ۷۵ سال قرار داشتند و داده‌های این گروه برای بررسی شیوع زوال عقل و ارتباط آن با اختلالات خواب مورد استفاده قرار گرفت.
وی با اشاره به فرایند شناسایی موارد زوال عقل اظهار کرد: فرایند ارزیابی اولیه براساس پرسش‌نامه‌ها و ابزارهای غربالگری شناختی انجام شده بود و افرادی که در مراحل غربالگری نیازمند بررسی بیشتر تشخیص داده می‌شد، توسط پزشک ارزیابی می‌شدند. در نهایت، تشخیص زوال عقل بر اساس نتایج ارزیابی‌های انجام‌شده و تأیید پزشک ثبت شده بود.
ویسانی تصریح کرد: نمونه‌گیری در مطالعه اولیه به روش خوشه‌ای و تصادفی انجام شده و مراجعه به دربِ منزل افراد نیز بخشی از فرایند گردآوری اطلاعات بوده است. همچنین، ارزیابی‌های اولیه شامل بررسی وضعیت افسردگی و عملکرد شناختی بود و ابزارهای متناسب با وضعیت سواد افراد نیز در فرایند غربالگری مورد استفاده قرار گرفته بود.
شیوع زوال عقل در ۱۰.۱ درصد سالمندان بررسی‌شده
وی با تشریح یافته‌های اولیه پژوهش گفت: از مجموع ۵۸ هزار و ۸۵۶ سالمند بررسی‌شده، پنج هزار و ۲۲۸ نفر به زوال عقل مبتلا تشخیص داده شده بودند. بر این اساس، شیوع ثبت‌شده زوال عقل در جمعیت مورد مطالعه ۱۰.۱ درصد بود. در بخش دیگری از مطالعه، وضعیت رضایت سالمندان از خواب بررسی شد که بر اساس داده‌های موجود، حدود ۲۰ درصد افراد از خواب خود رضایت نداشتند. این گروه شامل ۱۱ هزار و ۶۳۶ نفر بود که نشان می‌دهد مشکلات مرتبط با خواب در جمعیت سالمند بررسی‌شده قابل توجه بوده است.
این پژوهشگر با تأکید بر اهمیت این یافته‌ها یادآوری کرد: وجود هم‌زمان مشکلات خواب و اختلالات شناختی در جمعیت سالمندان، ضرورت بررسی دقیق‌تر ارتباط میان این دو حوزه را نشان می‌دهد. البته برای تفسیر درست نتایج، باید میان شیوع بیماری و ارتباط آماری میان عوامل مختلف تمایز قائل شد.
تأخیر در شروع خواب و خواب منقطع؛ دو عامل مرتبط با شیوع زوال عقل
وی درباره نتایج اصلی مطالعه بیان کرد: پس از بررسی پنج نوع اختلال خواب، مشخص شد که دو مورد از آن‌ها، یعنی تأخیر در شروع خواب و خواب منقطع، با افزایش شیوع زوال عقل در سالمندان ارتباط آماری دارند.
ویسانی افزود: بر اساس نتایج تحلیل‌ها، احتمال مشاهده زوال عقل در سالمندانی که با تأخیر در شروع خواب مواجه بودند، در مقایسه با افراد فاقد این مشکل، حدود ۱۹ درصد بیشتر بود. همچنین، خواب منقطع با افزایش حدود ۲۷ درصدی احتمال مشاهده زوال عقل ارتباط داشت.
این عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی ایلام توضیح داد: در تحلیل آماری تلاش شد اثر برخی متغیرهای مداخله‌گر، از جمله سن، جنس، محل سکونت و ویژگی‌های جمعیت‌شناختی و اجتماعی، کنترل شود تا ارتباط مشاهده شده میان اختلالات خواب و زوال عقل با دقت بیشتری ارزیابی شود.
وی ادامه داد: پس از تعدیل آماری این متغیرها نیز ارتباط میان تأخیر در شروع خواب و خواب منقطع با شیوع زوال عقل مشاهده شد؛ بااین‌حال، سه مورد دیگر شامل اختلال در تنظیم چرخه خواب و بیداری، اختلال در تداوم خواب و کابوس‌های شبانه، در این مطالعه ارتباط آماری معناداری با شیوع زوال عقل نشان ندادند.
یافته‌های پژوهش؛ هشداری برای نظام مراقبت از سالمندان
ویسانی با اشاره به اهمیت کاربردی نتایج پژوهش اظهار کرد: یکی از پیام‌های مهم این مطالعه، ضرورت توجه بیشتر به مشکلات خواب سالمندان در فرایندهای مراقبتی و ارزیابی‌های سلامت است. اختلالات خواب نباید صرفاً بخشی طبیعی و اجتناب‌ناپذیر از افزایش سن تلقی شوند، به‌ویژه زمانی که این مشکلات تداوم پیدا می‌کنند یا بر کیفیت زندگی فرد تأثیر می‌گذارند.
وی ادامه داد: سالمندی که برای مدت طولانی در به‌خواب‌رفتن مشکل دارد یا در طول شب بارها از خواب بیدار می‌شود، باید از نظر علل احتمالی اختلال خواب مورد ارزیابی قرار گیرد. در چنین شرایطی، مراجعه به پزشک و بررسی وضعیت فرد می‌تواند به شناسایی و مدیریت مشکلات زمینه‌ای کمک کند.
این عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی استان ایلام تاکید کرد: توجه به این موضوع در مراکز نگهداری سالمندان و مجموعه‌هایی که خدمات مراقبتی به این گروه ارائه می‌دهند نیز اهمیت دارد. مراقبان و کارکنان این مراکز باید نسبت به تغییرات الگوی خواب سالمندان حساس باشند و در صورت مشاهده مشکلات پایدار، زمینه ارزیابی تخصصی و پیگیری پزشکی را فراهم کنند.
ضرورت طراحی برنامه‌های غربالگری و مداخلات پیشگیرانه
وی با اشاره به ظرفیت نتایج مطالعه برای استفاده در برنامه‌ریزی‌های آینده گفت: یافته‌های این پژوهش می‌تواند مبنایی برای طراحی مطالعات تکمیلی و تدوین ابزارهای کوتاه غربالگری اختلالات خواب در سالمندان باشد. برای مثال، می‌توان امکان گنجاندن ارزیابی وضعیت خواب در برنامه‌های مراقبت دوره‌ای سالمندان را بررسی کرد تا افرادی که مشکلات خواب پایدار دارند، به‌موقع شناسایی شوند.
ویسانی خاطرنشان کرد: البته تبدیل این یافته‌ها به یک برنامه غربالگری رسمی، به بررسی‌های تکمیلی، ارزیابی اعتبار ابزار پیشنهادی و مطالعاتی نیاز دارد که بتوانند اثربخشی چنین مداخله‌ای را در عمل مشخص کنند.
این عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی گفت: باید توجه داشت که نتایج این مطالعه، ارتباط آماری میان برخی اختلالات خواب و شیوع زوال عقل را نشان می‌دهد و به‌تنهایی اثبات‌کننده رابطه علت و معلولی نیست. بنابراین، برای مشخص‌شدن جهت و سازوکار این ارتباط و تعیین اینکه آیا درمان اختلالات خواب می‌تواند خطر بروز زوال عقل را کاهش دهد، انجام مطالعات تکمیلی ضروری است.
وی تصریح کرد: با توجه به روند افزایش جمعیت سالمندان، توجه به سلامت خواب، شناسایی به‌موقع مشکلات شناختی و تقویت برنامه‌های مراقبتی می‌تواند بخشی از رویکرد جامع نظام سلامت برای ارتقای کیفیت زندگی سالمندان باشد. بهره‌گیری از نتایج پژوهش‌های جمعیت‌محور نیز می‌تواند به شناسایی اولویت‌های مراقبتی و طراحی مداخلات مبتنی بر شواهد در این حوزه کمک کند.